Konceptualno obrazloženje rešenja

Arhitektonski koncept memorijalnog centra proizlazi iz arhetipskog graditeljskog oblika gumna kao tradicionalnog mesta okupljanja koje je odredila konfiguracija crnogorskog pejzaža. Ideja da se objekat prevede u jednostavni krug i trag, otvoreni plato ili terasu u predelu, ističe simboličku vrednost prepoznatljive forme koja označava sabornost i jedinstvo naroda kako u svakodnevnim događajima, tako i u prelomnim tačkama Istorije. Gumno je tradicionalno mesto zajedničkog života i susreta, vršidbe, veselja, rada, igre, tuge. Istovremeno to je bilo mesto sudbonosnih odluka, poput onih koje su se odigrale na Badnje veče 1916. odredivši tok slavne Mojkovačke bitke. Kao obeležje stradanja i sećanja odabran je istorijski i prostorni simbol zajedništva, a istovremeno to je simbol jedinstva oblika i predela, održivosti i jednostavnosti iskustva iskrenog narodnog graditeljstva. Gumno označava autentičnost obeležja duha mesta okupljanja i sećanja, a u isti mah predstavlja povratak strogoj jednostavnosti tragova u prostoru koji ne narušavaju lepotu prirodnog okruženja.

Krug je najpre proširena tačka. Njegova su simbolička svojstva odsutnost razlikovanja ili podele. Krug simbolizuje vreme, vezu prošlosti i budućnosti, kao i duhovno nebo u njegovim vezama sa zemljom. Koncentrični krugovi zasada u parteru prate ideju širenja i razvijanja centra u prostoru, definišući konturu polja koje obeležava poligon bitke i svojom geometrijom okuplja prostor posvećen herojskim žrtavama podnešenim za druge. Osnovna ideja prostorne kompozicije je da građevina ne konkuriše Spomeniku, već da se dispozicijom eksponiranom prema dubini prostora, ka južnoj padini, svede na kružni plato-terasu i pristupnu liniju usečenu u teren. Ovim je očuvan istorijski kontinuitet ambijenta gde Spomenik koji već postoji u memoriji posetilaca ostaje dominantna vertikala, dok se parternom kompozicijom u koju je usađen objekat-gumno postavljaju granice njegove duhovne teritorije i naglašava širenje energije mesta. Oko Spomenika predviđeno je kružno spomen-polje božura istog prečnika, uspostavljajući jedinstvenu parternu celinu sa platoom (kao što su u davna vremena krugovi oko hramova i gradova predstavljali zaštitne prstenove koji sprečavaju neprijateljske prodore).

Arhitektonsko oblikovanje objekta i uređenje terena

Glavni pristup objektu Memorijalnog centra, kadrirajući Spomenik u osi ulazne vizure, brazdom usečenom u tlu predstavlja rov kao simbol bitke (spomen na bataljone i brigade koji su pod komandom serdar Janka Vukotića uspešnom ofanzivom na Božić 1916. zauzeli Bojnu njivu i odbranili „Mojkovačka vrata“). Objekat Memorijalnog centra je betonski monolit čiji su spoljašnji elementi iskrojeni u predelu u kojem svetlost iz „procepa“ oko platoa noću formira prsten ili oreol kao simbol duhovnog građenja, trajanja i kristalizovanog sećanja. Dugačka blaga rampa koja vodi do kružnog prostora usečenog u teren inspirisana je Atrejevom riznicom, asocirajući na njenu skrivenu, veličanstvenu kompoziciju, kao i na kult heroja koji je sa njom povezan. U podzidima rampe, oblikovanim oplatom sa šarom na betonu, utisnuta su svetla koja predstavljaju imena ratnika, isijavajući iz zidova kao duhovne emanacije, rojevi svitaca ili sazvežđa na mračnom nebu. Sa glavnog ulaza, uz rampu, pogled vodi direktno do Spomenika, a sa druge strane, preko galerije i terase, otvaraju se vizure niz dolinu, na planinski pejzaž. Ulazna pozicija u objekat u ravni je sa nižom kotom terena, uokvirujući vazdušni prostor kružne galerije na najnižem nivou. U produžetku pravca rampe predviđen je stakleni lift kojim se, pored amfiteatra i stepeništa, direktno spušta u izložbeni prostor.

Sa gornje kote terena, od pristupne saobraćajnice i Spomenika, Memorijalni centar saglediv je kao kružni plato (gumno) i rampa (rov). Na koti glavnog ulaza u objekat predviđena je galerija koja, „lebdeći“ nad izložbenim prostorom pored biblioteke vodi do bifea. Sa druge strane lifta, kao i iz bifea, izlazi se na lučnu natkrivenu terasu koja se nadovezuje na nižu kotu otvorenog terena formirajući pun krug oko izložbenog prostora. Segment „prstena“ između glavnog ulaza i biblioteke oblikovan je kao amfiteatar sa pripadajućim stepeništem koji nivo galerije povezuje sa mestom za izložbe. Oko zenitalno osvetljenog izložbenog prostora smešten je hol sa suvenirnicom i prstenasti koridor sa kancelarijama orijentisanim ka vazdušnom procepu sa druge strane. Koridor vodi do depoa i tehničkih prostorija ukopanih u teren ispod natkrivene terase objekta, dok se sa druge strane, na silaznoj poziciji lifta nalaze garderobe, mesto za portira i toaleti za posetioce. Između svih funkcionalnih zona objekta ostvarena je kružna veza. Pripadajući teren Memorijalnog centra uređen je zemljanim škarpama preko kojih je naglašena parterna veza sa Spomenikom, formirajući celinu. Pejzažno uređenje prati ideju objekta da se postavi kao plato naspram vertikale postojećeg Spomenika kako bi se zaokružio prostor oko mesta sećanja upisanog u memoriju posetilaca. Ova ravnoteža istaknuta je kružnim spomen poljem božura oko Spomenika, u simetriji sa krugom platoa objekta. Oko platoa, u lukovima koji se šire, projektovani su, kao tragovi na terenu, zasadi ruzmarina i lavande.

Primena načela energetske efikasnosti i ekoloških aspekata

Arhitektonsko rešenje Memorijalnog centra integriše principe energetske efikasnosti i ekološke aspekte sa njegovom simboličkom i istorijskom suštinom. Primena obnovljivih izvora energije, održiva javna rasveta, ozelenjavanje i efikasan tretman otpadnih voda centralni su za dizajn, naglašavajući održivost i poštovanje prirodne sredine. Uključivanje efikasnih sistema za prečišćavanje otpadnih voda osigurava da memorijalni centar radi sa minimalnim uticajem na životnu sredinu, poštujući prirodni pejzaž. Integracija energetske efikasnosti i ekoloških promišljanja sa kulturnim i istorijskim narativom spomenika ističe holistički pristup održivoj arhitekturi.

Osnovno stanovište u promišljanju o konceptu i organizaciji prostora na predmetnoj lokaciji proisteklo je iz težnje da se kompleks celovito tretira i da se u vizuelnom smislu istakne njegova muzejska namena i centralni položaj u gradu. Opredeljenje da se novi kulturni centar Podgorice istakne u vizuelnom identitetu grada, uticalo je na stav da se opredelimo za monumentalni tretman objekata na lokaciji, ali koji ne bi ni na koji način narušili karakter toka reče Morače i postojanost Mosta Milenijum. Sa druge strane, smatrali smo za imperativ da se urbanističkom i arhitektonskom artikulacijom omogući neposrednije spuštanje grada na reku. Stoga bi se naš koncept o predmetnom prostoru mogao najbliže opisati rečima „reprezentativna suzdržanost” i „korzo do reke”.

Kompleks je prema raspisu konkursa podeljen na pet jasno diferenciranih prostornih i funkcionalnih celina: a) Muzej savremene umetnosti, b) Prirodnjački muzej sa botaničkom baštom, c) park umetnosti i kulture, d) kuću arhitekture i e) podzemnu javnu garažu. Svaki od navedenih delova kompleksa se može fazno posmatrati kao autonomna celina i kao deo veće celine, te je u tom smislu moguća i njihova fazna izgradnja.

Muzej savremene umetnosti je pozicioniran uz Most Milenijum, na izvesnoj distanci. Uz MSU je pozicija Prirodnjačkog muzeja u čijem zadnjem delu, prema ulici Vaka Đurovića je smeštena Botanička bašta. Glavni pešački pristup muzejskom kompleksu je iz ulice Vaka Đurovića preko široke pešačke promenade (auditorijuma) čiji je pravac produžen od kružnog toka pored gradskog stadiona prema reci Morači. U zoni ispod pešačke promenade je smeštena podzemna garaža za potrebe muzejskog kompleksa kojoj se pristupa iz ulice Vaka Đurovića, na karakterističnoj krivini. Između predmetne lokacije (zona obuhvata konkursa) i dela koji se anketno rešava (kontaktna zona), pozicionirana je javna podzemna garaža koja deli kolski pristup sa muzejskom garažom. Za apsolutnu kotu čitavog kompleksa je uzeta kota terena na mestu pristupnog platoa, na početku pešačke promenade uz ulicu Vaka Đurovića (46 m.n.v).

Zona Ušća sa područjem „Parka prijateljstva” predstavlja jedan od najreprezentativnijih i funkcionalno najznačajnijih delova Novog Beograda. Imajući u vidu da je ovaj deo grada nastao po principima modernog urbanizma XX veka, započeti koncept prostornog uređenja je smatran za imperativ u daljem unapređenju kvaliteta ovog javnog prostora. Blizina i značaj zaštićenih prirodnih i arhitektonskih vrednosti uticale su na koncepciju nenametljivog, a ipak monumentalnog stvaralaštva u rešenju. Specifičnost lokacije koja je veoma izdužena i stanjena na sredini kod Palate Srbija, podstakla je na razmišljanje o intenzivnijem povezivanju dva naspramna područja - Zone 1 (kod Brankovog mosta) i Zona 2 (kod Hotela Jugoslavija).

Kako je predmetno područje najvećim delom parkovska površina, sa jedne strane neposredno oslonjena na ortogonalnu matricu Centralne zone Novog Beograda, a sa druge strane na blago zatalasanu liniju desne obale Dunava, smatrali smo da te dve matrice - pravolinijsku i zatalasanu, treba pomiriti i formirati prostornu sliku koja će posedovati karakteristike i jedne i druge celine. Kroz čitavo područje je postavljena monumentalna osa koja povezuje Zonu 1 sa Zonom 2 i prolazi kroz Park prijateljstva na mestu postojećeg širokog šetališta. Nova „Glavna aleja” je paralelna sa Bulevarom Nikole Tesle i ortogonalnom matricom Centralne zone Novog Beograda i osmišljena je kao ishodište svih pravaca u parteru. U središnjem delu, preko puta Palate Srbija, Glavna aleja se prepliće sa linijom obale, formirajući pešački izlazak i mogućnost silaska na reku. Pozicije svih planiranih objekata (Prirodnjački muzej, Muzej savremene umetnosti, Akvarijum) se neposredno nadovezuju na Glavnu aleju, čineći tako promišljeni sistem prostornih doživljaja koji se kontinualno nadovezuju.

Prirodnjački muzej je predviđen u najužoj zoni predmetnog područja, preko puta Palate Srbija i neposredno je naslonjen na Glavnu aleju sa njene jugo-zapadne strane. Opredeljenje za ovu poziciju muzeja proisteklo je iz težnje da se zgrada vizuelno integriše sa najprirodnijim delom Velikog ratnog ostrva, a sa druge strane da se minimalno utiče na postojeće zelenilo koje je u ovoj zoni veoma proređeno. Muzej umetnosti 21. veka je predviđen u kontaktnoj zoni između Muzeja savremene umetnosti i Glavne aleje, sa njene severoistočne strane. Zgrada novog muzeja je osmišljena kao izdužena pravougaona struktura, ukopana u tlo, sa glavnim pristupom iz pozicije aleje i neposrednom podzemnom vezom sa Muzejom savremene umetnosti. Osvetljavanje novog muzeja je planirano preko „vodenog ogledala” - zastakljene krovne lanterne, preko koje je prevučen tanak sloj vode u kojoj se ogleda zgrada Muzeja savremene umetnosti iz pozicije glavnog pristupa. Pozicija akvarijuma se nadovezuje na zgradu Prirodnjačkog muzeja, sa njegove severo-zapadne strane, sa kojim čini celovitu panoramu posmatrano sa obale Dunava.

Urbanistička kompozicija kompleksa arheološkog parka proizlazi iz ideje o vizuelnom jedinstvu predela, upućujući na identitet geografskog mesta prvog urbanog naselja u evropskoj praistoriji. Ispoljavanje vinčanskog pejzaža tehnički se ostvaruje linijskim kretanjem iznad terena koje obuhvata razuđene prostorno-programske i teritorijalne elemente (ambijentalne celine 1,2,3,4,5) kompleksa sa novom pejzažnom perspektivom. Identitet celine postignut je otvaranjem vidnog polja, a ključna veza između strukture i prostora preneta je u ravan njenog odnosa sa okruženjem. Podizanjem staza, funkcionalni zahtevi konstrukcije na arheološkom lokalitetu (kao što su multiplikacija, ekstenzija, mobilnost i rasklopivost) transponuju se u opšti uslov arhitekture na čitavoj lokaciji, čije se (objektivno neograničene) formalne mogućnosti svode na projektovanje jediničnog sklopa (ili sklopova). Celokupna arhitektonsko-urbanistička intervencija zamišljena je kao trajektorija nad onim što je nepromenljivo, egzaktno i elementarno – poljem ili tlom (zemljištem) koje je preduslov i konačno ishodište, urbana posledica „neolitske revolucije“. Geometriju kompleksa čine razvijene linije kretanja - jedan mogući, ali ne i jedini niti konačni meandar u geo-morfološkoj perspektivi vinčanskog okruženja. Ona je određena pozicijama koje upravljaju vizuelnim putovanjem kroz metaistorijski pejzaž na geografskoj pozadini.

Koncept proširenja postojećih sadržaja Muzeja savremene umetnosti u Beogradu zasnovan je na mimikričnom stavu I poštovanju arhitekture zaštićenog objekta. Novi objekat je gotovo u potpunosti ukopan I prekriven zatravljenom škarpom. Gornja kota krova (partera) novog objekta je poravnata sa kotom prizemlja muzeja (±0.00), čime je prividno zaklonjena traka prozorskih otvora preko kojih se osvetljava suteren muzeja. Kota poda novog objekta je izjednačena sa kotom suterena muzeja (-4.80). Iz bezbednosnih razloga je oko muzeja porojektovana denivelisana traka (po principu kanala), preko koje suterenske prostorije muzeja dobijaju prirodno osvetljenje sa bočne strane. Ovakvim stavom muzej dobija adekvatan pijedestal, čime se ističe njegova skulpturalna volumetrija.

Glavni pristup novom objektu je preko denivelisane („prosečene”) pešačke komunikacije sa blagim rampama, koja je povezuje uličnu stranu, orijentisanu prema Ušću, sa Parkom prijateljstva u zaleđu muzeja. Ulaz u podzemni deo je naglašen proširenjem u vidu zelenog amfiteatra preko koga podzemni sadržaji dobijaju deo prirodnog osvetljenja. Iznad pešačke komunikacije je predviđena zastakljena nadstrešnica koja akcentira poziciju službenog ulaza u muzej i pruža neophodno prirodno osvetljenje ostalim sadržajima.

U definiciji koncepta autori polaze od pitanja kako arhitektonski oblik prostorno materijalizuje zajedničke reči sa muzikom? Fokus projekta nalazi se u fenomenologiji prostorne konfiguracije, ali i u artikulaciji materijala takvoj da raspoloženje koje stvara arhitektura liči na dejstvo muzike. Koncept se ne odnosi isključivo na oblikovni i dizajnerski aspekt predmeta, već i na njegovo urbanističko značenje, na jedinstvenu prostorno-vremensku situaciju u kojoj budući objekat kao najdirektniji reprezent gradske kulture i samog lokaliteta pored evokativne preuzima i pedagošku funkciju. Istraživanje koncepta uključuje odnos arhitektonske forme prema slojevitosti gradskog prostora koja je endemski promenljiva, gde ni jedan sloj nije nezavistan od prethodnog. Imajući u vidu kohezivnu funkciju zgrade kao i potrebu za projektovanjem sadržaja koji se po svom dejstvu udaljavaju od reprezentativnosti znaka i približavaju ambijentalnim osobinama muzike, autorski pristup zasniva se na hromatskim, pre nego na plastičnim relacijama arhitekture, gde se boja uzima kao posrednik između volumetrijske strukture masa i atmosfere određenih kompozicija. Ideja je da se lebdeći kubus građevine dematerijalizuje preokretanjem oblikovnih vrednosti strukture u hromatske efekte površina, pomeranjem fokusa sa punog tela na prazninu i sa konstrukcije na projekciju, gde otvoreni plato postaje scena uspostavljajući transverzalni prostor sa svešću o virtuelnosti događaja.

Nova zgrada Narodnog muzeja je kocipirana kao kompoziciona spona između postojećih zgrada Oficirskog doma , zgrade episkopa Jeronima i konzulata Bugarske. U arhitektonskom smislu objekat je nenametljiv i ima ulogu da „poveže” susedne objekte u skladnu celinu. Primaran sklop zgrade čine dva kubična ortogonalna volumena, koji se međusobno prožimaju formirajući apstraktnu kompoziciju. Izdizanjem njenog izduženog segmenta u odnosu na parte rstvoren je utisak „lebdenja” koji doprinosi karakteru zgrade muzeja kao umetničkog dela. Glavni pristup kompleksu je sa parkovske strane i novoformiranog platoa Orlovića Pavla, dok je iz Jeronimove ulice predviđen pomoćni ulaz preko pristupnog platoa koji je formiran u vidu zakošenog amfiteatra. Ulaz za prijem umetničkih dela je iz Jeronimove ulice, neposredno uz objekat konzulata.

Konceptualno rešenje plafonskog dela enterijera na objektu Filharmonije u Skoplju je urađeno kroz tri izlazne varijante. Plafon je projektovan kao nezavisna struktura, koja treba da bude konstruktivno pričvršćena za postojeću čeličnu rešetku krova. U celokupnu strukuru plafona su integrisane elektro i mašinske instalacije, kao i projekat akustike. Naročita pažnja je posvećena prilikom projektovanja plafona ulaznog foajea i detalja kontakata plafona sa strukturalnom fasadom objekta. Ovo je veoma bitno jer upravo taj kontakt fasade i plafona formira prvu impresiju o enterijeru objekta, jer se sagledava u najvećoj meri sa spoljne strane Filharmonije. Plafon je zamišljen kao jedinstvena opna u skladu sa konstrukcijom i konceptom samog objekta.

Arhitektonsko-urbanistički koncept objekta Gradske galerije je proistekao iz morfoloških uslova lokacije, sa idejom da nova arhitektura treba da predstavlja produžetak prirodnih osobina tog mesta, koje se odnose na njegovu poziciju vidikovca i istaknuti izgled u gradskoj panorami. Stoga autori pokušavaju da dovedu u vezu programske, simboličke i volumetrijske karakteristike objekta sa prostornim odnosima lokaliteta, morfologijom tla i strukturalnim karakteristikama pejzaža koji se u preseku otvara za nadogradnju. Prvi utisak koji je vezan za lokaciju upućuje na kontrast između isturenog položaja prema panorami Novog Beograda i tajnovitosti mesta iz kojeg se ona posmatra, kao da vidokrug dozvoljava lokalnoj atmosferi da ostane skrivena.

Prilikom formulisanja prostornog rešenja objekta Gradske galerije postavlja se pitanje da li se, i na koji način, objekat savremene arhitekture može „uključiti“ u ovu igru pejzaža? „Plato“ koji se sa desne strane nadovezuje na lokaciju predstavlja jedan od tih intimnih prostora Kosančićevog venca koji su takođe galerije, ili vidikovci, za koje je uvek bila karakteristična statična veza sa posmatranim predelom, nepokretljivost pejzaža i mesta sa kojeg se posmatra. Međutim, ako postoji neki znak koji bi bio zajednički za sve oblike savremene arhitekture i umetnosti, onda je to pokretljivost ili interakcija, makar kao namera ili cilj. Daleko od toga da ista ta savremena arhitektura može da razreši protivrečnost između ove dve perspektive „galerije“, od kojih prva, kao oblik javnog prostora, progresivno nestaje. Kosančićev venac je retkost kao urbana celina za sebe, koja je uspela da sačuva atmosferu enterijera na otvorenom. Za prostore savremenih galerija, tumačeno morfološki, moglo bi se reći da su, suprotno, elementi eksterijera u zatvorenom. Ideja je da objekat arhitekture sa tom namenom, a u okruženju koje savremenost još uvek nije dotakla, treba da, pored ispunjenja svojih programa, uključi zajednički prostor, koliko god kontradiktoran, u kome ove različite javne atmosfere mogu opstati jedna kraj druge.

Urbanističko-arhitektonski koncept Gradske galerije se zasniva na dva oblika prostora: onim koji predstavljaju centralne sadržaje galerije, i onim koji ih obuhvataju kao mesta susreta. U tom smislu, analiza je pokazala da je horizontalna struktura lokacije sasvim drugačija od vertikalne. Ona se odnosi prema postojećoj konfiguraciji koju čine, sa jedne strane, prilazni putevi uključeni u staru uličnu mrežu, a sa druge plato, stvoren na osnovu prirodne morfologije terena na grebenu, u koju se postojeći, sačuvani oblici uklapaju bez izuzetaka. Ta struktura podrazumeva i statičan položaj vidikovca prema novobeogradskoh panorami koja je sa njom u kontrastu kao duboka i ravna. Vertikalnu strukturu lokacije odlikuje nedostatak arhitektonske strukture, izuzev pojedinačnih, nesagledivih elemenata. Opšta predstava se dobija kao panoramski pogled na lokaciju iz podnožja grebena, sa obale. Objekat galerije se smešta u nesagledivom prostoru između te dve pozicije, sa idejom da između njih prvi put ostvari prostor fizičkih i programskih relacija, pretpostavljajući, već samim tim, mnogo širi značaj od isključivo lokalnog. Prostorni koncept se, na koti prizemlja, zasniva na denivelaciji krovne ravni objekta, tako da najveća površina, koja se stepenasto podiže od nivoa ulice u pravcu reke, čini zasebni trg ili platformu u skladu sa dvostrukim karakterom prostora. Platforma sa kosim usponom dopunjava prepoznatljive horizontalne sekvence platoa Kosančićevog venca sa jednom dodatnom mogućnošću izmeštanja u lebdeću poziciju u prostoru isturenim nad samim grebenom. Vidikovac koji se tako formira je programski postavljen prema reci, ali se, s obzirom da je izdignut, takođe odnosi i prema gradu gde se otkriva nova fizionomija Kosančićevog venca u podnožju urbanog pejzaža sa osom u Ulici Kralja Petra. Platforma pripada ambijentu Kosančićevog venca i njegovog platoa, sa idejom da prostoru ulice nadomesti deo parcele sa produženom vizurom. Ona se nadovezuje na plato, ne samo kao fizički produžetak već i fizičko-perceptivni, jer se statična perspektiva posmatrača sa prelaskom na platformu pomera unapred i iznad. Čitavom dužinom parcele je tako premošćena vizura koja se otvara ka Savi i Ušću. Pritom platforma takođe funkcioniše kao programska scena novog objekta, pa čak i ako je tehnološki odvojena od unutrašnje celine Gradske galerije, ona omogućava ekstenziju umetničkih i izlagačkih programa u javnom prostoru ulice. Ona tako predstavlja simboličko obeležje umetničke galerije kao kategorije zatvorenog javnog prostora, međutim, ipak ostaje prostorna privilegija onog drugog posmatračkog statusa pojedinca koji se tradicionalno ustalio na ovom grebenu – otvorenog, ali ipak privatnog prostora, gde se grad kao panorama ili scena u celini izlaže pojedinačnom gledaocu.

Objekat Gradske galerije, pored pristupnog trga i opisane platforme, podrazumeva više podzemnih ili ukopanih nivoa unutar granice lokacije. Ovaj korpus u drugoj fazi frontalno izlazi iz pejzaža koji ga uokviruje i postaje vidljiv kao element panorame gradskog grebena posmatranog sa obale i Ušća. Stoga je čitav odnos objekta sa njegovim okruženjem razvijen kroz prostornu modulaciju ove dve odvojene ravni fasade, horizontalne i vertikalne, koje reprezentuju krov i zapadnu fasadu Gradske galerije, a koje su konfiguracijom terena i položajem lokacije u prekinutoj mreži odnosa, na rubu grebena, razdvojene fizički i psihološki, te tako i interpretirane u novoj arhitekturi čiji je cilj da, na kraju, između njih omogući organsku vezu. Tako se horizontalna ravan denivelacijom transformiše od „krova objekta“ do „platforme“ kao mesta fizičkog kontakta sa postojećim platoom na nivou ulice. Vertikalna ravan definiše „izgled“ objekta kao mesto potencijalnog susreta sa konfiguracijom grebena koji se posmatra u izgledu. Ova fasada je u projektu razvijena kao transparentna i slojevita, iako naizgled predstavlja kontinualni front objekta. Prednja ili staklena fasada je, pre svega, ekran ka panorami Ušća prema kojem su orjentisani otvoreni prostori ukopanog objekta. Ona tako, vertikalnim otklonom od zadnje ili „zelene“ fasade, omogućava vazdušni međuprostor koji, više od rešenja energetske efikasnosti, frontalnim pomeranjem od ravni litice nadopunjuje utisak lebdenja. Unutrašnji prostor ukopanih etaža je tako podeljen po dubini na zatvoreni zadnji plan i istureni prednji. Prvi čine prostori za izlaganje, depoi i tehnologija, dakle, prostrani unutrašnji volumeni, po sebi nezavisni od prirodnih uslova i okruženja. Granica koju zahteva njihova funkcija tretirana je kao unutrašnji sloj fasade koja, s obzirom da u izgledu maskira volumetriju objekta, postavlja pitanje sopstvene funkcije i dubine. Ona je osmišljena kao vertikalni vrt, koji ovoj frontalnoj ravni, kao drugom sloju zapadnog izgleda objekta, daje funkciju žive prirode. Tako se u panorami grebena, umesto grubog kontrasta između volumena objekta i oblika prirodne litice, gradi odnos između dva efekta prirodnosti – neposrednog i proizvedenog, koji artikuliše pojavnost arhitekture. Iznutra se, između staklene i „zelene“ fasade formira mikroklimatski ambijent staklene bašte. U njega se smeštaju terase, mostovi i stepeništa. Tako inicirano vertikalno panoramsko kretanje kroz objekat, između izložbe i gradskog pejzaža, otkriva prostor za organsku nadogradnju šire pešačke infrastrukture koja bi preko Kosančićevog venca povezivala gradski plato sa obalom Save.